Eind mei werd de biografie van Hendrikus Berkhof, geschreven door Karel Blei, gepresenteerd in de Haagse Kloosterkerk. Het boek, dat tot stand kwam met steun van Fonds Kerk en Wereld, beschrijft de ontwikkeling in het denken van Berkhof, die na de oorlog actief betrokken was bij het ontstaan van Kerk en Wereld. Met emiritus-predikant Niek Smit, één van de initiatiefnemers van het boek, staan we stil bij de biografie én vooral bij de betekenis van Berkhof.
De presentatie van de biografie trok op 22 mei een volle kerk. Onder de aanwezigen waren veel predikanten en theologen die Berkhof nog persoonlijk hebben meegemaakt. “Het had ook wel iets van een reünie van oudere dominees en theologen”, vertelt emeritus-predikant Niek Smit. “Maar gelukkig waren er ook jongere mensen.”
Smit stond, samen met emeritus-predikanten Robert Jan Bakker en Ad van Houwelingen en emeritus hoogleraar Maarten den Dulk, aan de basis van de biografie. Het viertal zocht naar iemand die het leven en denken van Berkhof zou kunnen beschrijven en vond Karel Blei bereid die taak op zich te nemen. Blei promoveerde in 1972 bij Berkhof en diende daarna de kerk als predikant. Later was hij onder meer secretaris-generaal van de Nederlandse Hervormde Kerk. Ook kende hij Berkhof vanuit het Hervormd Seminarie op het terrein van Kerk en Wereld, waarvan Berkhof een tijd rector was.
Een theoloog midden in zijn tijd
Hendrikus Berkhof behoort volgens Smit tot de grote protestantse theologen en dogmatici van de jaren zestig, zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Zijn magnum opus Christelijk geloof gold jarenlang als een standaardwerk op het gebied van de dogmatiek. Vooral binnen de Nederlandse Hervormde Kerk was zijn invloed groot.
“Hij heeft met name veel betekend voor het midden van de kerk, voor wat we toen de midden-orthodoxie noemden. Berkhof heeft de vernieuwing van de theologie in die jaren mede vormgegeven.” Dat deed hij rondom fundamentele vragen als: hoe lezen we de Schriften? Hoe spreken we over de overmacht van God? En hoe begrijpen we de menselijkheid van Christus?
Wat Berkhof volgens Smit bijzonder maakte, was dat hij niet alleen vanuit de studeerkamer theologie bedreef. Hij stond midden in de cultuur en was bijvoorbeeld ook nauw betrokken bij de Wereldraad van Kerken. Ook in maatschappelijke discussies, bijvoorbeeld rond kernwapens, liet hij van zich horen.
“Hij kon heel gemakkelijk naast mensen gaan staan. Dat had te maken met zijn charme, maar ook met zijn diplomatieke inslag. Hij was betrokken bij wat er in de samenleving gebeurde en wist dat te verbinden met zijn theologische denken.”
Smit maakte Berkhof zelf mee tijdens zijn studie in Leiden. “Hij gaf bijzonder boeiende colleges, vaak over heel actuele onderwerpen in het geloof.”
Van orthodoxie naar vernieuwing – en weer terug
De ontwikkeling in Berkhofs denken vormt de rode draad in de nieuwe biografie. Het boek beschrijft uitvoerig wat hij schreef, maar laat vooral zien hoe zijn theologische denken door de jaren heen veranderde.
“Je ziet een ontwikkeling van een meer confessioneel-orthodox denken naar iemand die midden in de ontwikkelingen van het geloof en de kerk ging staan”, aldus Smit. “En die ontwikkelingen heeft hij vervolgens ook mede vormgegeven.”
Tegelijkertijd verliep die beweging niet in één rechte lijn. Smit spreekt liever van een slingerbeweging tussen modern en orthodox denken. “Berkhof ging mee in nieuwe ontwikkelingen, maar keerde ook regelmatig terug naar het orthodoxe denken. Dat wilde hij niet zomaar achter zich laten.”
Een voorbeeld is Berkhofs denken over de almacht van God. Tegenover klassieke beelden van goddelijke almacht legde hij de nadruk op wat hij de ‘weerloze overmacht’ van God noemde. “Dat is een belangrijke theologische ontwikkeling geweest”, aldus Smit. “Een kerk verandert en vernieuwt zich. Dan heb je theologen nodig die aan die veranderingen richting en woorden kunnen geven. Mensen die kunnen opschrijven hoe je daar bijbels en theologisch verantwoord mee omgaat.”
Kerk en Wereld
Ook met Kerk en Wereld was Berkhof nauw verbonden. Vanaf het begin was hij betrokken bij de WIKA-opleiding voor kerkelijk werkers, waar hij de bijbelse vakken verzorgde. Hij bleef dat zelfs doen in de jaren waarin hij rector was van het Hervormd Seminarie.
Dat seminarie kreeg vanaf 1950, toen Berkhof rector werd, ruim tien jaar onderdak op het terrein van Kerk en Wereld. De nabijheid droeg eraan bij dat de onderlinge verhoudingen altijd goed bleven.
Opnieuw leren kijken naar Jezus
De betekenis van Berkhof beperkt zich volgens Smit niet tot de kerkgeschiedenis. Ook voor hedendaagse geloofsvragen is zijn werk nog altijd relevant. “Je kunt veel van Berkhof leren als het gaat om de manier waarop je met de Bijbel omgaat. Neem bijvoorbeeld zijn denken over Christus.”
In de christelijke theologie kun je, eenvoudig gezegd, op twee manieren naar Christus kijken: ‘van boven naar beneden’, vanuit dogmatische uitspraken over wie Christus is, of ‘van beneden naar boven’, met meer aandacht voor Jezus als mens en voor wat de evangelieverhalen over hem laten zien.
“Berkhof durfde nadrukkelijk naar die menselijkheid te kijken. Hij las de evangeliën vanuit de vraag: hoe leer je Jezus kennen door deze verhalen? Wat ontdek je daarin over wie hij is? De manier waarop hij daarover heeft geschreven, is nog steeds heel actueel.”
De totstandkoming van de biografie werd mede mogelijk gemaakt door Fonds Kerk en Wereld. Volgens Smit was die steun, naast bijdragen van enkele andere fondsen, van doorslaggevend belang. “Zonder die steun was dit boek er niet gekomen.”
